تعزيه
تعزیه به معنای متعارف، نمایشی است که در آن واقعهٔ کربلا به دست افرادی که هر یک نقشی از شخصیتهای اصلی را بر دوش دارند، نشان داده میشود.
این نمایش نوعی نمایش مذهبی و سنتی ایرانی-شیعی و بیشتر دربارهٔ کشتهشدن حسین بن علی و مصائب اهل بیت است.
1- محتویات
2- اصطلاح
3- پیشینه
4- اصطلاحات و واژههای رایج در تعزیه
5- روش اجر
6- انواع تعزیه
7- موسیقی
۸- مراحل تعزیهخوانی
۹- دیدگاه نمایششناسانه
۱۰- گستره
۱۱- نگارخانه
۱۲- پانویس
۱۳- جستارهای وابسته
۱۴- منابع
۱۵- پیوند به بیرون اصطلاح
اصطلاح
تعزیه (یا تعزیت) به معنی سوگواری، برپایی یادبود عزیزان از دست رفته، تسلیت، امر کردن به صبر و پرسیدن از خویشان درگذشته، خرسندی دادن و در برخی مناطق ايران مانند خراسان به معنای مجلس ترحیم است. اما آنچه به عنوان تعزیه مشهور است گونهای از نمايش مذهبي منظوم است که در آن عدهای اهل ذوق و کارآشنا در جریان سوگواریهای ماه محرم و برای نشان دادن ارادت و اخلاص به اهل بيت ، طی مراسم خاصی بعضی از داستانهای مربوط به واقعه كربلا را پیش چشم تماشاچیها بازآفرینی میکنند. در تعزیه چون اهمیت خواندن هنرمندانهٔ اشعار بیش از روش اجرا و نمایش واقعههاست، آن را — در قیاس با روضه خواني — تعزیهخوانی نیز گفتهاند.
اصطلاحات و واژههای رایج در تعزیه
شبيه گرداني : نمایش تعزیه
شبيه : بازیگر تعزیه
مقتل نويس : نویسنده نسخه و متن نمایش تعزیه
معين البكا : کارگردان تعزیه
ناظم البكا : دستیار کارگردان تعزیه
باني : سرمایهگذار و تهیهکنندهٔ تعزیه
فرد : نسخه و متن نمايشنامه تعزیه
بچه خوان : کسی که به جای دو طفلان مسلم میخواند
زينب خوان : بازیگری که در نقش زينب بازی میکند
رجز خواني: هنگامی که اولیا (خاندان پيامبر) و اشقیا (مخالفان پیامبر) در مقابل هم از افتخارات و اصل و نسب خود حرف میزنند.
اشتلم خواني یا پهلوان خواني : هنگامی که اشقیا با بیان غلوشده گفتوگوهایشان را بیان میکنند در حالی که اولیا در یک دستگاه موسيقي گفتوگو را به آواز بیان میکنند که به آن تحرير كردن میگویند.
موالف خوان : شخصی که در نقش اولیا بازی میکند.
دستگاه : هر تعزیهٔ کامل را یک دستگاه یا مجلس گویند.
انواع تعزیه
تعزیه از درون سوگواریهای مذهبی برآمده و خود نیز جزئی از سوگواری بهشمار میرود. اما رفتهرفته با پیمودن مسیر تکاملی، انواع تعزیهها به وجود آمد. تعزیه را میتوان به تعزيه دوره، تعزيه زنانه و تعزيه مضحك تقسیم کرد.
تعزیهٔ دوره
تعزيه دوره عبارت است از نمایش چندین دستگاه تعزیه به گونهای همزمان به طوری که چندین گروه تعزیهخوان در یک محل یا محلهای مختلف، آن را میخوانند. شیوهٔ کار به این صورت است که گروه نخست پس از پایان بخشیدن به کار خود در محل نخست، به محل دوم میرود و در آنجا همان دستگاه را تکرار میکند و دستهٔ دوم جای گروه اول را گرفته، دستگاه دیگری را به نمایش درمیآورد. آنگاه گروه نخست پس از به پایان بردن کار در محل دوم به محل سوم میرود و گروه دوم نیز که کار خود را در محل اول پایان بخشیده، جای گروه نخست را در محل دوم میگیرد. به همین صورت چندین دستگاه تعزیه به صورت همزمان به نمایش درمیآید. در برخی جاها تعزیهٔ دوره را در میدانی گرد و پر از تماشاگر بازی میکردند.
تعزیهٔ زنانه
تعزيه زنانه نمایش تعزیهای است که روزگاری به وسیلهٔ زنان و برای تماشاگران زن، معمولاً در دنبالهٔ مجالس روضه خواني اجرا میشد و تنها به صورت کاری تفننی بر جا ماند و عمومیت و توسعهای نیافت. این تعزیهها را در فضای باز حیاطها یا تالارهای بزرگ خانهها اجرا میکردند. بازیگران شبيه خوان ها زنانی بودند که پیش از آن در مجلسهای زنانهٔ «ملا» روضه میخواندند یا پای چنین مجالسی راه و رسم بازیگری را آموخته بودند. آنها نقش مردان مجالس مختلف را نیز خود بازی میکردند. داستان این تعزیهها مثل مضامین تعزیهٔ معمولی بود، با این تفاوت که قهرمانهای اصلیش را بیشتر زنان تشکیل میدادند. تعزیهٔ زنانه تا میان عهد قاجار گاهگاه در خانههای اشرافیان بازی میشد و رفتهرفته تا اواخر این دوره از میان رفت.
تعزیهٔ مضحک
تعزيه مضحك، تعزیهای است شاد با مایههایی سرشار از ظنز، كنايه، لعن و نفرين. افراد در این تعزیه به تمسخر دين ستيزان و کسانی میپردازند که به محمد و امامان شيعه و خاندان آنها ستم یا بیادبی کردهاند. اگر اوليا خواني در این تعزیهها نقش داشته باشد، حضورش چه در گفتار و چه در رفتار توأم با وقار و متانت است، در حالی که دیگران هر یک به جای خود با بازیها و حرکتهایی مضحک و خندهآور ظاهر میشوند و شادی میآفرینند. گاهی هم برای نشان دادن مجلس كفار از مطربان و تقلیدگران و مسخرگان استفاده میکردند که چون مراد از این استفاده تمسخر و توهین به آنها بود، طبعاً منعی نیز نمیتوانست داشت. این نوع تعزیهها معمولاً روزهای جمعه و عيد هاي مذهبي و برای شاد کردن مردم اجرا میشد.
بِسمـ ا... اَلرحمنـ الرحیمـ